Săn Bắt Trái Phép Động Vật Hoang Dã: Các Con Số Gây Sốc

Sự suy giảm của nhiều loài động vật hoang dã trên khắp thế giới đang báo động theo những cách mà chỉ vài thập kỷ trước, ít ai nghĩ tới. Đằng sau đó là hành vi săn bắt và buôn bán trái phép, một ngành công nghiệp phi pháp mang lại lợi nhuận khổng lồ đứng hàng đầu chỉ sau ma túy, vũ khí và buôn người. Nhưng bạn có biết những con số thực sự đứng sau tội ác này đã đến mức nào? Hãy bước vào một thế giới mà mỗi con số đại diện cho một số phận - của những con voi già ngã xuống, loài tê giác sắp tuyệt chủng, hổ, gấu, chim chóc và rắn rùa bị xoá sổ khỏi môi trường sống tự nhiên.

Bức Tranh Toàn Cầu Về Săn Bắt và Buôn Bán Động Vật Phi Pháp

Nạn săn bắt động vật hoang dã trái phép không còn là chuyện lẻ tẻ ở vài khu bảo tồn xa xôi châu Phi hay chỉ xuất hiện trong các bộ phim tài liệu. Dữ liệu của Cơ quan Phòng chống Ma túy & Tội phạm Liên Hiệp Quốc (UNODC) chỉ ra: Tới năm 2023, mỗi năm thế giới ghi nhận khoảng 100.000 vụ săn trộm và vận chuyển trái phép động vật hoang dã cùng các sản phẩm của chúng. Ước tính, giá trị thị trường buôn bán động vật hoang dã phi pháp dao động từ 7 tới 20 tỷ USD/năm – một con số đủ tài trợ cho hàng trăm chiến dịch bảo tồn quy mô lớn nhưng lại đang trở thành động lực đưa nhiều loài vào danh sách cực kỳ nguy cấp.

Đỉnh điểm các hoạt động săn bắt phi pháp tập trung tại:

• Khu vực Đông Nam Á, với Việt Nam nằm trong nhóm vừa là điểm nóng tiêu thụ vừa là trung tâm trung chuyển.
• Rừng nhiệt đới châu Phi (Trung và Đông Phi), các quốc gia như Nam Phi, Kenya, Tanzania.
• Một số lãnh thổ Amazon và rừng rậm Trung Mỹ.

Khảo sát gần đây nhất của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (WWF, 2022) cho thấy: Trên 123 quốc gia, có hơn một triệu vụ vận chuyển động vật hoang dã và các bộ phận của chúng đã bị thu giữ chỉ trong vòng 10 năm. Số động vật thiệt mạng thực tế có thể gấp 3-5 lần bởi cứu hộ chỉ phát hiện một phần nhỏ.

Những Loài Đứng Trước Bờ Vực Tuyệt Chủng

"Một con voi chết đi, cả một hệ sinh thái rung chuyển" – phát biểu của các nhà sinh học đã thể hiện quy mô tác động của nạn săn bắt đối với môi trường tự nhiên. Hãy nhìn vào các loài biểu tượng nhất:

Voi Châu Phi và Châu Á

• Nạn thảm sát ngà voi: Chỉ trong vòng 10 năm (2010–2020), hơn 111.000 cá thể voi châu Phi bị giết để lấy ngà, tính trung bình mỗi ngày có khoảng 30 con voi bị sát hại.
• Voi Châu Á cũng không khá hơn: Quần thể chỉ còn lại khoảng 40.000-50.000 cá thể so với 100.000 cá thể cách đây 40 năm. Ở nhiều khu vực, ước tính voi châu Á sẽ phải đối mặt nguy cơ tuyệt chủng trong vòng 3 thế hệ kế tiếp nếu nạn săn trộm không dừng lại.

Tê Giác: Bi biểu tượng của sự săn lùng

• Năm 2022, có hơn 1.300 cá thể tê giác ở châu Phi bị giết để lấy sừng (ước tính cứ 8h lại có một cá thể tê giác rơi vào lưỡi dao săn trộm).
• Sừng tê giác có giá từ 65.000 – 100.000 USD/kg trên thị trường chợ đen, ngang bằng hoặc cao hơn giá vàng, khiến săn trộm càng không có dấu hiệu hạ nhiệt.

Hổ: Báu vật Đông Dương vào tuyệt lộ

• Quần thể hổ hoang dã toàn cầu từ hơn 100.000 con đầu thế kỷ 20 tụt dốc chỉ còn dưới 4.000 cá thể đến năm 2023.
• Ở Việt Nam, số hổ ngoài tự nhiên chỉ còn từ 5-7 cá thể trưởng thành, chủ yếu gặp ở rừng miền Trung - những con số gợi nhắc lời cảnh báo về sự tuyệt chủng cận kề.

Động Thực Vật Quý Hiếm: Rắn, Rùa, Vượn và Gấu Không Thoát

Ngoài các loài động vật hoang dã lớn vốn được nói đến rất nhiều, hàng trăm loài nhỏ – các loại bò sát, chim quý, rùa nước ngọt, linh trưởng – cũng chìm vào danh sách đỏ mà ít ai chú ý.

Thảm Họa Với Các Loài Rùa

Việt Nam nằm trong số 16 quốc gia "trọng điểm" về buôn bán rùa biển và nước ngọt. Theo nhóm nghiên cứu Turtle Survival Alliance và Env4Wildlife:

• Mỗi năm, hàng chục ngàn cá thể rùa bị săn bắt và vận chuyển qua biên giới, lên tới hơn 20 tấn rùa các loại chỉ một tuyến vận chuyển công an phát hiện mỗi vụ (2021).
• 9/25 loài rùa nghiêm ngặt nhất trên thế giới tồn tại hoặc từng được ghi nhận ở Việt Nam.

Chim Cảnh, Động Vật Quý Hiếm Đã Bị Đưa Vào Rừng Người

Các chợ chim trời ở Đông Nam Á mỗi năm buôn bán hàng trăm nghìn cá thể từ khắp nơi, nhiều loài chim đẹp bản địa như yến đen, chỉ, đa đa… gần như vắng bóng ở tự nhiên ở miền Nam Việt Nam. Các loài như vọoc, khỉ vàng, và nhiều loại vọc khác được buôn bán làm thú đặc sản, dược liệu hoặc vật nuôi.

Gấu Ngựa và Gấu Nâu

Nạn nuôi nhốt và khai thác mật gấu, dù được kiểm soát, vẫn tồn tại "chui" ở một số vùng. Theo ENV, giai đoạn 2005–2017, có tới 85% số gấu nuôi ở Việt Nam "biến mất" bí ẩn, nguy cơ bị đưa vào chuỗi săn lùng bất hợp pháp hoặc chết dần mòn trong điều kiện tồi tệ.

Những Kẻ Đứng Sau: Đường Dây Buôn Bán Quy Mô Liên Quốc Gia

Buôn bán động vật hoang dã trái phép không còn là câu chuyện của những tay săn trộm nhỏ lẻ. Phía sau của nó là những hệ thống thực sự như “tập đoàn tội phạm”.

• Ở Đông Nam Á, tổ chức TRAFFIC cho biết hơn 70% vụ việc liên quan đến mạng lưới xuyên quốc gia.
• Các đường dây lẩn tránh bằng kỹ thuật cao: Tăng cường mã hóa liên lạc, thuê cả đường vận chuyển qua biển, đường sống, đặt hàng delivery theo từng bộ phận động vật.

Ví dụ:

• Vụ bắt gần 9 tấn ngà voi tại Hà Tĩnh (Việt Nam) năm 2019 có liên hệ trực tiếp với các nhóm tội phạm châu Phi và trung gian từ Trung Quốc.
• Các nhà buôn thường xuyên thay đổi phương thức giấu hàng: nhồi ngà voi trong các container gỗ, “biến hóa” sừng tê vào các lô vận chuyển đá quý hoặc thú nuôi cảnh hợp pháp, sử dụng phần mềm nhắn tin mã hóa để đặt hàng.

Lợi nhuận khổng lồ thúc đẩy tội phạm cải tiến liên tục và sẵn sàng sử dụng bạo lực, đe dọa những người bảo vệ thiên nhiên.

Việt Nam – Nút Giao, Vừa Là Nạn Nhân, Vừa Là "Trạm Trung Chuyển"

Không ít người vẫn nghĩ săn bắt trái phép là chuyện ở "một nơi rất xa", tuy nhiên, Việt Nam thực tế là một nút giao quan trọng trên bản đồ buôn lậu động vật hoang dã thế giới:

• Tính riêng giai đoạn 2017–2022, các lực lượng chức năng thu giữ hơn 60 tấn ngà voi, hàng trăm ký sừng tê giác, 15 tấn vỏ tê tê, hàng trăm loài chim và bò sát quý.
• Động vật từ châu Phi theo container cập cảng Hải Phòng, Đà Nẵng, Cát Lái, sau đó chuyển sang Trung Quốc, hoặc tới thị trường nội địa qua các "đầu nậu".
• Đáng chú ý, các tỉnh trọng điểm như Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Tây Nguyên vừa là nơi động vật di trú qua vừa là tụ điểm tiêu thụ/thưởng thức động vật hoang dã.

Vụ điển hình:

• Một đường dây vận chuyển động vật hoang dã xuyên biên giới tại Lào Cai (2021) bị bóc gỡ với tang vật bao gồm hơn 24 cá thể động vật quý hiếm các loại. Lực lượng kiểm lâm còn phát hiện nhiều gia đình có "đơn đặt hàng" trực tiếp từ các đầu nậu Trung Quốc.

Tác Động Lâu Dài: Không Chỉ Là Số Lượng Động Vật Giảm

Nhiều người tưởng số lượng cá thể giảm đơn giản chỉ là một con số thống kê. Song, chuyện mất loài động vật hoang dã tác động nhiều tầng:

• Rối loạn dây chuyền sinh thái: Mất voi, nhiều loài cây không thể phát tán hạt giống, cả cánh rừng bị đảo lộn tái sinh.
• Việc thiếu các loài ăn thịt (hổ, báo) có thể dẫn đến bùng nổ quần thể động vật ăn cỏ (như lợn rừng), làm đất bạc màu.
• Phát sinh xung đột người - thú: Khi nơi sinh sống ngày càng nhỏ hẹp, voi, heo rừng, vọc thường xuyên ra phá hoại hoa màu, căng thẳng với nông dân gia tăng.
• Mất đa dạng gene: Diệt trừ các quần thể nhỏ vô tình xóa sổ luôn những biến dị gene quan trọng, cản trở quá trình tiến hoá, tự thích nghi của loài.
• Phát triển dịch bệnh mới: Buôn bán động vật sống tạo điều kiện cho virus, vi khuẩn nhảy loài, tăng nguy cơ xuất hiện đại dịch (bằng chứng rõ ràng là dịch SARS, COVID-19 đều nghi có liên quan đến động vật hoang dã).

Nguyên Nhân Chính Dẫn Đến Nạn Săn Bắn: Văn Hóa, Lòng Tin, Lợi Nhuận

Đi tìm tận gốc những nguyên nhân đẩy săn trộm lên cao trào, sẽ thấy nó phức tạp hơn chỉ là "nghèo đói dẫn đến phạm pháp".

Văn Hóa dùng động vật hoang dã

• Nhiều nền văn hóa, trong đó có Việt Nam và Trung Quốc, vẫn duy trì quan niệm: các bộ phận động vật hoang dã (sừng tê giác, mật gấu, cao hổ cốt…) có thể chữa bệnh, tăng cường sinh lực nam giới, hoặc mang lại địa vị xã hội.
• Yếu tố "sang chảnh", thích thể hiện qua sở hữu da thú quý, sừng tê, tượng ngà voi… vẫn tồn tại mạnh mẽ, kể cả với giới trẻ thành đạt.

Lòng tin sai lầm và khoa học phản bác

• Y học hiện đại nhiều lần chứng minh sừng tê giác thực chất chỉ là keratin (giống móng tay người), không có giá trị chữa ung thư, giải độc như nhiều lời đồn.
• Mật gấu, cao khỉ, dược liệu từ thú rừng cũng không thể trị bệnh nặng, đa phần chỉ là tác dụng tâm lý hoặc nguy cơ nhiễm độc cao.

Sức hút từ lợi nhuận và sinh kế địa phương

• Với giá bán lên tới hàng trăm triệu trên một cá thể tê giác, hàng chục triệu cho một cặp vọoc, mức lợi nhuận không ngành lao động địa phương nào sánh được, trong bối cảnh điều kiện kinh tế nghèo khó.

Luật Pháp, Quan Trắc Quốc Tế và Nhức Nhối Thực Thi

Nhiều nỗ lực lập pháp đã được thực hiện, nhưng kết quả thực tế vẫn là “con voi chui qua lỗ kim”:

• Luật Việt Nam: Bộ luật Hình sự từ 2018 đã sửa đổi, tăng hình phạt tù (đến 15 năm) và phạt tiền (đến 15 tỷ đồng) cho hành vi săn bán động vật quý hiếm. Tuy nhiên, các vụ xét xử tội phạm lớn vẫn chiếm tỷ lệ rất nhỏ do thủ tục chứng minh phức tạp, độ khó cao trong truy vết nguồn gốc.

• Hợp tác quốc tế: Việt Nam là thành viên CITES (Công ước quốc tế về buôn bán động vật, thực vật hoang dã nguy cấp) từ 1994 nhưng thực thi nhiều mặt còn hạn chế ngang lực lượng kiểm lâm thiếu nhân lực, trang thiết bị và thẩm quyền.

• Một số thành công như chiến dịch "Săn lùng Không Khoan Nhượng" (Operation Thunder) do INTERPOL chủ trì (2023) giúp bắt giữ hơn 2.000 đối tượng, thu hồi hàng tấn động vật hoang dã ở hàng chục quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Tuy nhiên: Lỗ hổng về kiểm soát tại biên giới, cảng biển, hải quan, thiếu nguồn lực điều tra tội phạm công nghệ cao khiến nhiều lô hàng vẫn lọt lưới; việc xử lý các nhóm chủ mưu thường chỉ là “con tép”, đầu nậu lớn vẫn có thể nhởn nhơ nhờ các mối quan hệ hoặc trốn chạy ra nước ngoài.

Cá Nhân Có Thể Làm Gì: Góc Nhìn Hành Động

Nói không với săn bắt, tiêu thụ động vật hoang dã trái phép không khó như bạn nghĩ. Mỗi người nhỏ bé có thể tạo hiệu ứng dây chuyền lớn:

• Tuyệt đối không mua bán, sử dụng bất kỳ sản phẩm nào nghi liên quan tới động vật hoang dã.
  • Ví dụ cụ thể: Đừng chọn các món ăn như ba ba rừng, thịt thú - hãy kiểm tra nguồn gốc con nuôi  hoặc có nguồn gốc tự nhiên hợp pháp.
• Cảnh báo, tố giác nếu phát hiện hành vi săn bắt, vận chuyển hoặc bày bán động vật hoang dã.
  • Số điện thoại đường dây nóng phổ biến: 1800 1522 của Tổ chức Bảo vệ Động vật hoang dã ENV.
• Chia sẻ kiến thức, lan tỏa thông tin: Chủ động lên tiếng, đăng bài vạch trần các quan niệm sai lệch về lợi ích dược liệu từ các bộ phận thú rừng.
• Tham gia các hoạt động bảo tồn, truyền thông do hội nhóm, đoàn thể, tổ chức môi trường hoặc các dự án CSR của doanh nghiệp địa phương.
• Giáo dục thế hệ trẻ ngay từ bậc mẫu giáo tới cấp 3 về hậu quả của săn bắt thú rừng bằng các trải nghiệm thực tế môi trường, thuyết minh bảo tồn, làm bảo tàng, phim tư liệu.

Tương Lai: Tận dụng Công Nghệ, Tăng Cường Hợp Tác Xã Hội

Câu chuyện bảo tồn không chỉ là thương cảm, mà còn là đầu tư tương lai về kinh tế – xã hội và thậm chí cả sức khỏe cộng đồng. Từ năm 2020, các công nghệ hỗ trợ như xác định dấu vết qua camera bẫy nhiệt, định vị GPS, kiểm soát ADN… ngày càng được ứng dụng để:

• Giám sát quần thể và phát hiện kịp thời động vật lạ nằm ngoài vùng phân bố thông qua hệ thống camera trap, máy bay không người lái, cảm biến môi trường.
• Theo dõi vận chuyển động vật phi pháp bằng ứng dụng điện thoại thông minh và phần mềm cảnh báo cộng đồng.
• Hợp tác giữa tổ chức bảo tồn, người dân, lực lượng chức năng địa phương nhằm bảo vệ vùng lõi lưu trú, hạn chế xung đột tại cái nôi đa dạng sinh học.

Gợi ý hành động cộng đồng:

• Tham gia các chiến dịch bảo vệ rừng, tuần tra tự nguyện, hoặc đóng góp ủng hộ cho Quỹ bảo tồn động vật như WCS, WWF, ENV, Save Vietnam's Wildlife…
• Trở thành "người kể câu chuyện" về động vật hoang dã trong các buổi học, sự kiện, mạng xã hội, giúp lan tỏa giá trị sống cùng thiên nhiên.

Nếu các xu hướng chưa đảo chiều kịp, các loài thú lớn sẽ có thể vắng bóng trên Trái đất chỉ trong vòng 20–40 năm tới; nhiều thế hệ chỉ còn thấy voi hổ qua màn hình của trí tuệ nhân tạo. Chúng ta làm gì hôm nay không chỉ cứu lấy những sinh linh quý giá, còn cứu lấy bản thân khỏi những cuộc khủng hoảng dịch bệnh, khí hậu và mất cân bằng sinh thái.

Hành trình bảo vệ động vật hoang dã là cuộc đua với thời gian. Hãy bắt đầu ngay bằng một việc nhỏ: quan sát, chia sẻ và hành động vì một thế giới còn đầy thanh âm hoang dã.