Khám phá 5 cách bảo vệ động vật hoang dã tại Việt Nam: Hành động hôm nay, gìn giữ ngày mai

Việt Nam – dải đất hình chữ S đa dạng sinh học bậc nhất khu vực Đông Nam Á, tự hào khi sở hữu hàng nghìn loài động vật quý hiếm như voi châu Á, hổ Đông Dương, voọc chà vá chân nâu, tê tê và nhiều loài chim, bò sát, lưỡng cư độc đáo khác. Nhưng đồng thời, đây cũng là “điểm nóng” về nạn săn bắt, buôn bán động vật hoang dã trái phép trên toàn cầu. Theo báo cáo của WWF và TRAFFIC, chỉ trong vòng 20 năm, dân số nhiều loài đã giảm tới 80% bởi áp lực từ con người.

Thực trạng này đang gióng lên hồi chuông cảnh báo cấp bách – không chỉ cho những nhà hoạch định chính sách mà với từng cá nhân trong xã hội. Bảo vệ động vật hoang dã không còn là trách nhiệm của riêng các tổ chức bảo tồn, mà là sứ mệnh của mọi người. Vậy, chính bạn có thể bắt đầu từ đâu? Hãy cùng khám phá 5 cách bảo vệ động vật hoang dã tại Việt Nam mà ai cũng có thể áp dụng, vừa đơn giản, thiết thực lại đầy hiệu quả, để bảo vệ kho báu tự nhiên này cho mai sau.

1. Nói không với tiêu dùng sản phẩm từ động vật hoang dã

Bạn có biết, phần lớn động vật hoang dã bị săn bắt và buôn bán trái phép là nhằm thỏa mãn nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm từ chúng? Những món hàng từ ngà voi, sừng tê giác, da thú, rượu ngâm tê tê, hay tổ yến thậm chí còn được nhiều người « săn lùng » như biểu tượng của đẳng cấp hoặc vận may – một quan niệm tưởng như vô hại nhưng lại châm ngòi cho làn sóng thảm sát thiên nhiên.

Những con số biết nói

• Theo báo cáo của UNODC (2022), tại Việt Nam, hàng trăm kilogram ngà voi và sừng tê giác đã bị thu giữ mỗi năm chỉ trong giai đoạn 2016–2021.
• Ngoài ngà voi, các loài như rùa, tê tê, voọc, cầy hương còn bị dùng làm món ăn đặc sản hoặc "thuốc quý”, khiến chúng ngày càng căng thẳng nguy cơ tuyệt chủng.

Hành động thiết thực

• Tẩy chay hoàn toàn mọi sản phẩm từ động vật hoang dã như đồ trang sức, đồ trưng bày, rượu ngâm, thức ăn lạ.
• Khuyến khích người thân, bạn bè không mua, không tiêu thụ và truyền tải thông điệp quan trọng này trên mạng xã hội.
• Báo cáo ngay lập tức cho lực lượng chức năng địa phương hoặc các tổ chức bảo tồn (ENV, WWF) khi phát hiện cơ sở kinh doanh, quảng cáo sản phẩm từ động vật hoang dã.

"Mỗi lựa chọn không mua là một phiếu bầu cho sự sống. Hành động nhỏ tạo ra thay đổi lớn cho tương lai các loài."

2. Ủng hộ và tham gia các chương trình bảo tồn tại địa phương

Nếu nói đến những cống hiến thầm lặng dành cho động vật hoang dã, không thể không nhắc đến những nỗ lực không ngừng của các tổ chức bảo tồn tại Việt Nam: từ Trung tâm cứu hộ động vật hoang dã tại Vườn Quốc gia Cúc Phương, Tam Đảo, Trung tâm cứu hộ Gấu ở Vĩnh Phúc, đến hàng trăm nhóm cứu hộ và câu lạc bộ bảo tồn trên khắp mọi miền đất nước.

Tham gia như thế nào?

• Tình nguyện viên: Đăng ký tham gia các chương trình chăm sóc thú, giải cứu, tái thả động vật hoang dã. Nhiều đơn vị như Save Vietnam’s Wildlife, Free The Bears, Wildlife At Risk… thường xuyên tổ chức chuỗi hoạt động như dọn chuồng, làm đồ chơi kích thích trí tuệ cho thú, tuyên truyền giáo dục cộng đồng.
• Đóng góp tài chính: Dù chỉ là vài chục hoặc vài trăm nghìn đồng, số tiền của bạn đều góp phần mua thức ăn, thuốc men, thiết bị y tế, xây và bảo trì chuồng trại.
• Hợp tác truyền thông: Lan toả thông tin về bảo vệ loài quý hiếm, kêu gọi cộng đồng trên Facebook, TikTok, Instagram. Đưa chia sẻ cá nhân về chuyến đi thực tế, ghi lại hình ảnh để truyền cảm hứng cho bạn bè.

Ví dụ truyền cảm hứng

• Nhóm Youth for Wildlife Conservation Vietnam (Y4WC VN) đã phát động dự án "Đưa động vật hoang dã về rừng". Chỉ trong 1 năm, họ đã giải cứu và tái thả hàng trăm cá thể cheo cheo, khỉ vàng về tự nhiên dưới sự phối hợp chặt chẽ với kiểm lâm.
• Nhiều bạn trẻ trở thành hướng dẫn viên tuần tra rừng, hỗ trợ sắp xếp các trạm cảnh báo động vật hoang dã đi lạc gần đô thị hay khu sản xuất nông nghiệp.

3. Trở thành người tiêu dùng biết lựa chọn: Ưu tiên sản phẩm thân thiện với thiên nhiên

Chúng ta có thể không nhận ra mỗi lần bỏ phiếu lựa chọn hàng hóa - thực phẩm, mỹ phẩm, trang phục… là mỗi lần góp phần quyết định đến môi trường sống của muôn loài. Đứng trước thị trường sôi động, có vô vàn lựa chọn – tại sao không ưu tiên các sản phẩm từ nguồn gốc bền vững, ít ảnh hưởng tới hệ sinh thái?

Nên chọn gì?

• Các sản phẩm được chứng nhận thân thiện môi trường (nhãn xanh, organic, không thử nghiệm trên động vật)
• Thực phẩm không chứa các thành phần từ động vật hoang dã (kiểm tra nguồn gốc săn bắt, trang trại hợp pháp)
• Các mặt hàng có nguồn gốc thực vật, tái chế hoặc sản xuất tại địa phương => Giảm áp lực lên rừng tự nhiên, tránh phá rừng làm nông nghiệp công nghiệp, phá nơi cư trú của thú hoang

Tác động lâu dài

Số đông người tiêu dùng xanh sẽ xoá bỏ thị trường của các sản phẩm khai thác có hại tới động vật hoang dã. Mỗi quyết định của bạn còn thúc đẩy các doanh nghiệp đầu tư hơn cho sản xuất xanh, giảm khí thải, tránh tuyệt chủng các loài do làm nhà máy hoặc trồng công nghiệp trên quy mô lớn.

Checklist tiêu dùng thông minh

• Mua hàng có chứng nhận “Không động vật hoang dã”
• Thắc mắc với người bán về xuất xứ nguyên liệu
• Tham gia các chiến dịch giảm nhựa, tăng độ bền sản phẩm, ưu tiên tái dùng

4. Góp phần phát hiện, tố giác và ngăn chặn các hoạt động vi phạm

Các hoat động săn bắt, vận chuyển, buôn bán động vật hoang dã trái phép diễn ra khá tinh vi, len lỏi từ vùng quê đến cả thành phố lớn qua chợ đen, nhà hàng, tiệm thuốc, cửa hàng souvenir hay mạng xã hội. Tuy nhiên, với vai trò là những “mắt xích cộng đồng”, người dân chính là lực lượng phát hiện và tố giác mạnh mẽ nhất.

Hãy hành động như thế nào?

• Phát hiện, báo động kịp thời: Khi thấy quảng cáo, rao bán động vật hoặc bộ phận của chúng online - hãy lập tức báo cáo qua các ứng dụng như K-Call (Kiểm lâm Call), đường dây NÓNG của ENV (1800 1522), hoặc Fanpage các tổ chức bảo tồn.
• Chụp ảnh, mô tả sự việc (ví dụ: loại động vật, biển số xe, vị trí, đặc điểm nhận biết) để cung cấp thông tin trung thực cho cơ quan chức năng.
• Biết quyền và trách nhiệm: Theo Luật Lâm nghiệp 2017, mọi hoạt động săn bắt, mua bán, vận chuyển động vật hoang dã quý hiếm đều bị nghiêm cấm, với mức phạt lên đến hàng trăm triệu đồng đến tù giam nhiều năm!
• Từ chối tiếp tay: Không nhận “làm ngơ”, bảo kê, tiếp tay cho những cá nhân/chủ cơ sở kinh doanh liên quan đến động vật hoang dã.

Góc nhìn thực tế

Nhiều vụ bắt giữ lớn nhờ công sức báo tin từ người dân: Đầu năm 2023, kiểm lâm Quảng Nam tóm gọn 20kg tê tê lậu chỉ nhờ một cuộc gọi của người dân đi rừng. Hay tại TPHCM, cư dân chung cư phát hiện tổ chức nuôi nhốt thú quý hiếm ngay giữa đô thị nhờ quan sát và kỉ luật cộng đồng… Đó là minh chứng cho tầm quan trọng của sự đồng lòng giữa cộng đồng với các nhà chức trách.

5. Giáo dục bảo vệ động vật hoang dã trong thế hệ trẻ và cộng đồng

Muốn bảo tồn phát triển bền vững, phải gieo những mầm xanh nhận thức ngay từ học đường, cho trẻ em và gia đình. Việt Nam hiện có nhiều chương trình giáo dục môi trường và bảo vệ động vật hoang dã rất sáng tạo, góp phần thay đổi nhận thức xã hội từ gốc rễ.

Hoạt động giáo dục tiêu biểu

• Chương trình” Em yêu thiên nhiên Việt Nam” do Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên (ENV) khởi xướng, đã phối hợp cùng nhiều trường tiểu học và THCS đưa các bài học về bảo vệ thú rừng, anti-săn bắt vào giáo án sinh học/lịch sử.
• Đưa trẻ đến trung tâm cứu hộ, vườn quốc gia: Cho các em trải nghiệm tận mắt đời sống thực tế, lí giải vì sao không nên gây hại động vật hoang dã.
• Câu lạc bộ môi trường, cuộc thi sáng tạo, vẽ tranh bảo tồn: Nâng cao tính chủ động cho trẻ, tạo cơ hội các em trình bày sáng kiến, đề xuất mẫu truyền thông thú vị.

Hãy nói về bảo tồn mọi lúc mọi nơi

Không chỉ đợi tới trường, cha mẹ cũng nên là “tấm gương giữ rừng” qua những câu chuyện trước giờ ngủ, đơn giản nhất là khuyên con không ăn thịt thú rừng hoặc mua quà lưu niệm làm từ lông, sừng động vật hoang dã.

Thậm chí, tại nhà hàng, quán ăn, hãy nhắc nhở chủ quán gỡ bỏ các món từ động vật hoang dã khỏi thực đơn một cách lịch sự hoặc thông báo cho tổ chức bảo tồn khi có sai phạm.

Tại sao phải bắt đầu từ trẻ?

Tâm lý nói không của trẻ khi quen với lối sống xanh sẽ lan sang bạn bè, gia đình. Chúng chính là “ngọn lửa truyền cảm hứng” cho cả cộng đồng, khiến người lớn thay đổi thói quen lâu năm, thậm chí có thể cứu mạng nhiều loài động vật nguy cấp ngay từ… hôm nay!

Thêm một hành động nhỏ, cứu cả một hệ sinh thái lớn

Giữa thế giới hiện đại, nơi các hoạt động phát triển kinh tế không ngừng xâm lấn môi trường tự nhiên, bảo vệ động vật hoang dã trở thành sứ mệnh kép – vừa giữ gìn đa dạng sinh học, vừa nuôi dưỡng những giá trị bền vững cho tương lai. Bắt đầu từ chính mỗi chúng ta: chỉ một lựa chọn đúng đắn, một lời nhắc nhẹ nhàng, một cú điện thoại kịp thời… đã có thể hóa giải biết bao hiểm họa với thế giới tự nhiên. Hãy cùng vun đắp một “Việt Nam xanh”, nơi những cánh rừng ngân vang tiếng vượn gọi hạnh phúc – bạn có mặt trong hành trình này chứ?

Hãy bảo vệ động vật hoang dã hôm nay, để con em mình có cơ hội ngắm nhìn kỳ quan sống chính quê hương vào ngày mai!